Het levensverhaal dat een liefdesverhaal werd
Human Interest 163 keer gelezenSCHIJNDEL | Tegenwoordig is het heel normaal om foto’s of films van jezelf te maken. Sterker nog, iedereen lijkt daarmee bezig. Dertig jaar geleden bestond dit fenomeen nog niet, maar toch pakte de visuele kunstenaar Jeroen Kooijmans in 1992 voor het eerst een camera om zijn leven te filmen. Niet met een bepaalde reden, om er later een documentaire van te maken bijvoorbeeld. Toch is het wel gebeurd en zijn levensverhaal – dat een liefdesverhaal is geworden – wordt binnenkort gedraaid tijdens het Beholders documentairefestival.
Door: Jeroen van de Sande
Je bent geboren en opgegroeid in Schijndel, maar bouwde daarna een internationale carrière op als kunstenaar. Wat heeft Schijndel jou meegegeven en hoe is je band met het dorp nu?
“Dat vind ik moeilijk te zeggen, want ik weet natuurlijk niet hoe ik zou zijn geworden als ik ergens anders was geboren. Mijn jeugd in Schijndel was fantastisch. We woonden tegen de weilanden aan, ik had veel vriendjes en we waren altijd buiten aan het spelen. Op de middelbare school merkte ik pas echt dat ik anders was. Sommige mensen hadden daar moeite mee en er zijn momenten geweest waarop ze me opwachtten om me in elkaar te slaan. Mede daardoor ben ik vrij jong uit Schijndel vertrokken. Toch heeft Schijndel nog altijd een plek in mijn hart. Ik ken er veel mensen, heb er nog vrienden en de rest van de familie Kooijmans woont er grotendeels nog. En dat zijn er nogal wat, haha. Schijndel blijft ook op een andere manier een verbindende factor. Zo kreeg ik later contact met Winy Maas. Ik kende hem niet uit mijn Schijndelse tijd, maar we zijn later wel gaan samenwerken. Dat je dan allebei uit Schijndel komt, schept toch een bepaalde band.”
Je filmt al sinds 1992 en had uiteindelijk zo’n 3.000 uur aan beeldmateriaal liggen. Waar kwam die bijna voortdurende behoefte vandaan om je eigen leven en de mensen om je heen vast te leggen? Filmde je met het idee dat je er ooit iets mee zou doen, of was de camera simpelweg onderdeel van je leven?
“Ik was veel aan het tekenen en schilderen en op de Rietveld Academie kreeg ik de mogelijkheid om met andere media te experimenteren. Daar mocht ik met een videocamera werken en dat vond ik meteen ontzettend interessant. Ik filmde bijvoorbeeld ook Kerstmis thuis in Schijndel. Als zo’n bandje vol was, stopte ik het in een doos, plakte er een sticker op en ging verder met het volgende. Zo ontstond langzaam een enorm archief. Ik had absoluut niet het idee dat ik daar ooit een film van zou maken. Meer dan dertig jaar geleden maakte ik zelfs een soort bodystatief waarmee ik mezelf kon filmen. Dat ding was loodzwaar. Eigenlijk waren dat mijn eerste selfies, lang voordat iemand dat woord gebruikte. Pas veel later, toen ik na een verhuizing ruimte moest maken, dacht ik: misschien moet ik al die banden maar weggooien. Iemand wees me er toen op dat het eigenlijk heel bijzonder materiaal was.”
Wat betekent de titel eigenlijk? Love-22-Love
“De oorsprong ligt bij het kenteken van mijn camper: LV-22-LV. Toen ik die camper zag, viel dat kenteken me meteen op. Ik las er direct ‘Love-22-Love’ in. Later kwam ik die titel ook weer tegen in mijn dagboeken en toen wist ik dat hij perfect bij deze film paste. Maar er zitten meer betekenissen in. Het getal 22 doet me bijvoorbeeld denken aan Catch-22: een situatie waarin je gevangen zit en waar geen logische uitweg uit mogelijk is. Daarnaast zit er een bepaalde balans en symmetrie in LV-22-LV. Ook dat heeft voor mij betekenis. Tijdens een psychose kan ik heel dwangmatig en symmetrisch gaan denken.”
Love-22-Love begint misschien wel op het meest kwetsbare moment uit je leven: je bent opgenomen op een psychiatrische afdeling in New York na een psychose en tóch pak je een camera en film je jezelf. Hoe was je daar op dat moment überhaupt toe in staat?
“Ik was in mijn normale leven altijd bezig met maken en nadenken over wat ik wilde maken. Ik denk dat ik dat daarom ook in die periode ben blijven doen. Ik was de realiteit kwijt en dacht aan het einde der tijden. Ik wilde mijn dierbaren laten weten hoe ik begraven moest worden. Zo ver zat ik op dat moment in een andere werkelijkheid. Later wist ik niet eens meer dat ik die beelden had bewaard. Toen ik ze terugvond, wilde ik ze eigenlijk weggooien. Ik heb ze aan mijn filmcoach Viktor van der Valk laten zien en hij zei juist: ‘Dit is ontzettend interessant materiaal.’ Zelf kon ik dat aanvankelijk helemaal niet zo bekijken.”
Als je die beelden van jezelf tijdens je psychose nu terugziet, kijk je dan naar de Jeroen die je zelf was, of voelt het bijna alsof je naar een ander persoon kijkt?
“Een psychose verloopt voor mij in golven. Ik vergelijk het weleens met de zee. Tijdens de psychose zit je onder water, in een andere realiteit. Af en toe kom je boven om lucht te happen en daarna verdwijn je weer onder water. Van sommige momenten kan ik me ook echt niet herinneren dat ik ze heb gefilmd. Met Viktor sprak ik over het idee om vooral een liefdesfilm te maken. Ik dacht wel: misschien moet ik vanuit het donker beginnen. Ik was zelf door een ongeluk in een zwart gat terechtgekomen en had juist behoefte aan licht en liefde. Over mijn depressies wilde ik nog wel vertellen, maar mijn psychoses vond ik aanvankelijk een stap te ver. Pas later heb ik besloten om ook die duisternis echt toe te laten.”
Je maakte de beelden oorspronkelijk niet met het idee dat ze ruim dertig jaar later onderdeel zouden worden van een bioscoopdocumentaire. Maakt juist dát ze eerlijker?
“Ja, absoluut. Als ik in 1992 had geweten dat die beelden ooit in een documentaire in de bioscoop zouden belanden, waren veel van deze beelden er nooit geweest. Juist doordat er geen plan achter zat, zijn ze zo eerlijk. Toen ik eenmaal serieus met de documentaire bezig was, heb ik nog geprobeerd om nieuwe dingen te filmen waarvan ik dacht dat ze bruikbaar zouden zijn. Maar dat werkte eigenlijk niet.”
Love-22-Love gaat niet alleen over psychose en depressie, maar nadrukkelijk ook over de liefde voor je vrouw Elspeth. Zij komt heel persoonlijk in beeld. Waar lag voor jullie de grens tussen jouw recht om je eigen verhaal te vertellen en haar recht om bepaalde gezamenlijke momenten privé te houden?
“Ik heb er tijdens het maken voortdurend voor gewaakt dat het niet té privé of particulier zou worden. De producent vond het verhaal juist urgent en belangrijk, onder meer omdat het onderwerpen bespreekbaar maakt waar mensen niet gemakkelijk over praten. Pas na een jaar of vier heb ik Elspeth verteld dat ik met deze film bezig was. Op dat moment zat die hele donkere kant er overigens nog nauwelijks in. Ik heb haar vanaf het begin wel vetorecht gegeven over beelden van haar. Sommige dingen die je nu misschien opvallend vindt, waren voor haar helemaal geen probleem. Beelden waarop ze rookt of topless in beeld komt bijvoorbeeld; dat hoorde gewoon bij de jaren negentig. Tegenwoordig wil ze het soms al eerst zien als ik een filmpje van haar in de familieapp wil zetten, haha. Ze heeft haar veto trouwens wel degelijk gebruikt. Er zat een poëtische, erotische scène in die zij liever niet in de film wilde hebben. Die is er dus uitgegaan. Mijn bedoeling was uiteindelijk dat de hele zaal verliefd op Elspeth zou worden. Maar ik wilde ook duidelijk maken dat zij zelf een professionele en ontzettend goede kunstenaar is.”
Je hebt meer dan dertig jaar van je leven teruggebracht tot 84 minuten film. Als je na al die duizenden uren beeldmateriaal één ontdekking over jezelf moet noemen die je pas tijdens het maken van Love-22-Love hebt gedaan: welke is dat?
“De belangrijkste ontdekking tijdens dit proces was dat je eerst van jezelf moet houden voordat je echt van een ander kunt houden. Voor mij gaat dat vooral over accepteren wie je bent en je eigen imperfecties omarmen. Juist die dingen maken je tot wie je bent. Ze zijn niet alleen je zwakte, ze kunnen ook je kracht zijn. In die zin is de film misschien ook een liefdesbrief aan mezelf. Niet omdat ik nu ineens ontzettend veel van mezelf houd, maar omdat ik heb geleerd dat die psychotische gevoeligheid nu eenmaal bij mij hoort. Daar moet ik mee leren leven.”
Tickets voor Beholders documentairefestival en meer info: www.beholders.nl
